ANNA KOWALSKA lutnia barokowa
ANTON BIRULA lutnia barokowa
Program w calosci poswiecony jest muzyce Jana Sebastiana Bacha.
“Bach i lutnia” to temat tajemniczy, pełen wątpliwości i niekończących się dyskusji. Oczywiście, specyfika uderzanego dźwięku była zawsze źródłem fascynacji dla wielkiego kompozytora. Bez końca toczy się spór o to, czy jego utwory lutniowe zostały napisane na Lautenwerk („klawesyn lutniowy”) czy samą lutnię.
Lutnia zawsze fascynowała J.S. Bacha. Oprócz „utworów lutniowych”, użył jej nawet w dużych kompozycjach, takich jak Trauer Ode czy Pasja wg św. Mateusza. Unikalność brzmienia tego instrumentu leży w jego szczerości, oryginalności i delikatności zarazem. Muzyka Bacha jest zawsze wielkim wyzwaniem dla lutnisty, przez swoją muzyczną i techniczną złożoność, a także ciągłe spekulacje dotyczące wyboru odpowiedniego do niej instrumentu.
Prawdopodobnie sam Bach nie grał na lutni, lecz – co bardzo istotne – miał stale styczność z czołowymi lutnistami mieszkającymi w Niemczech (Kropfganzem, Weyrauchem, Falckenhagenem i oczywiście S.L. Weissem). Niektórzy z nich są twórcami pięknych duetów lutniowych i znali muzykę J.S. Bacha. Trudno sobie wyobrazić, że nie pociągała ich jego muzyka, i że nigdy nie próbowali grać jej na dwie lutnie. Wiedza Bacha na temat możliwości technicznych lutni stopniowo się poszerzała, czego odzwierciedlenie znajdujemy w jego „utworach lutniowych”, które bez wątpienia zostały napisane na tzw. „klawesyn lutniowy”. Zadziwiające jest przystosowanie niektórych z tych utworów do specyfiki techniki lutniowej, w innych zaś – nierozwiązywalne trudności techniczne. Jedyne rozwiązanie tej zagadki, jakie się nasuwa, to że dzieła z numerami BWV 995, BWV 999, BWV 1000, BWV 1006a były komponowane/opracowywane w ścisłej współpracy z lutnistą, podczas gdy BWV 996, BWV 997, BWV 998 są najprawdopodobniej utworami czysto klawiszowymi przeznaczonymi do wykonania na „klawesynie lutniowym”, skomponowanymi z myślą o skali lutni i jej specyficznym wąskim ambitusie.
Przyglądając się lutniowej muzyce Bacha, zadawaliśmy sobie dwa pytania:
„Dlaczego Bach zwrócił uwagę na lutnię, czy też specyficzny lutniowy rodzaj dźwięku?”
„Dlaczego zawsze próbował połączyć instrument klawiszowy z szarpanym?”
Nagle doszliśmy do dość prostego rozwiązania.
W czasach Bacha pewien instrument cieszył się niesłychaną popularnością, znajdował się w wielu domach i był swego rodzaju „koniem roboczym” dla muzyka, dziś już nie słyszy się go w salach koncertowych. Chodzi o klawikord.
To fałszywy stereotyp, że organy były ulubionym instrumentem Bacha – kompozytor wolał mały klawikord od organów czy klawesynu. Mówił o nim, że to instrument, który ze względu na swoje możliwości ma duszę. Rzeczywiście, walorów takich jak możliwość modelowania dynamiki, czy unikalne vibrato kształtowane palcem, nie posiada żaden inny instrument klawiszowy! Jedyną „słabością” był jego cichy dźwięk, który sprawia, że jest to prawdopodobnie najdelikatniejszy instrument na ziemi.
Natomiast jedynym instrumentem szarpanym, który miał taki sam charakter, lecz większy wolumen brzmienia, była lutnia (a jednak i ona jest wciąż dość cichym instrumentem). Zastanawiając się nad wykonywaniem muzyki Bacha na lutni, oraz przygotowując transkrypcje na duet lutniowy, zawsze myśleliśmy o brzmieniu klawikordu, który stale towarzyszył Bachowi. Klawikord był niezwykle często używany do wypróbowywania nowych kompozycji w domowym zaciszu, do prezentowania ich po raz pierwszy domownikom. Bardzo możliwe, że nawet ogromne chóry z mszy i oratoriów były najpierw przegrywane na tym małym instrumencie!
Wtedy też dotarło do nas, że Lautenwerk, którego Bach używał, a nawet brał udział w konstruowaniu go, jest ogniwem łączącym lutnię z klawesynem; swego rodzaju kompromisem, który miał pozwolić mistrzowi wydobywać dźwięk lutni i prezentować go liczniejszej publiczności.
Muzyka Bacha na lutnię jest wspaniałym przykładem sztuki transkrypcji. Jednymi z najpopularniejszych utworów lutniowych są suity BWV 995 i BWV 1006a, będące jednocześnie arcydziełami literatury wiolonczelowej i skrzypcowej (BWV 1011 i BWV 1006). Pewnie nigdy nie dowiemy się które wersje były pierwotne, lecz, co najważniejsze, Bach zobaczył w lutni, podobny do innych instrument solowy. Używał jej jak instrumentu polifonicznego, na którym można realizować oddzielną, dość rozwiniętą linią basową oraz bogate zdobnictwo. Wiadomo, że Bach często opracowywał swoje utwory na różne instrumenty(np. preludium z suity BWV 1006a pojawia się jako sinfonia w Kantacie BWV 29 Wir danken dir, Gott, wir danken dir w wersji na organy, smyczki, trąbki i perkusję!).
Prezentowane tu suity lutniowe F-dur BWV 1006 oraz g-moll BWV 995 są prawdopodobnie najpopularniejszymi kompozycjami Bacha na ten instrument. Obydwie istnieją również w wersjach kolejno na skrzypce i wiolonczelę solo. Zostały one zapisane na dwóch pięcioliniach (nie w tabulaturze), co nasuwa dość oczywiste przypuszczenie, że powstały przy instrumencie klawiszowym, ale gra się je wygodnie także na lutni. To sprawiło, że wpadliśmy na pomysł przygotowania własnych transkrypcji utworów Bacha.
W programie tym, obok oryginalnych suit Bacha, prezentujemy nasze transkrypcje Suity francuskiej, organowego preludium chorałowego Ich ruf zu dir, Herr Jezu Christ, a nawet utworu orkiestrowego – Arii z Uwertury D-dur BWV 1069. Opracowując te dzieła na duet lutniowy, próbowaliśmy wyobrazić sobie jak zagraliby je lutniści z czasów Bacha. Kiedy skończyliśmy, sami byliśmy zdumieni jak naturalnie brzmią one na naszych instrumentach. Struktura kompozycji i typowo lutniowa szkicowa struktura melodii Suity francuskiej od pierwszych nut przypomina wspaniałe duety pisane w stylu brisée przez kompozytorów takich jak Francois Dufault czy Ennemond Gaultier.
J.S. BACH (1685-1750)
Suita francuska nr 3 na dwie lutnie d-moll BWV 814
Allemande | Courante | Sarabande | Menuett – Trio | Angloise | Gigue
Suita angielska nr 3 na dwie lutnie g-moll BWV 808
Prelude | Allemande | Courante | Sarabande | Gavotte 1 | Gavotte 2 (La musette) | Gigue
Koncert na dwie lutnie i smyczki d-moll BWV 1043
(w oryginale na dwoje skrzypiec)
Vivace | Largo ma non tanto | Allegro |
Aria z Suity orkiestrowej D-dur BWV 1068 na dwie lutnie
Preludium choralowe “Ich ruf' zu dir, Herr Jesu Christ” BWV 639 na dwie lutnie
Suita lutniowa g-moll BWV 995
Prelude | Allemande | Courante | Sarabande | Gavottes 1 & 2 | Gigue
Suita lutniowa a-moll BWV 997
Prelude | Fugue | Sarabande | Gigue | Double
Sonata na lutnie g-moll BWV 1001
(w oryginale na skrzypce solo) | Adagio | Fuga | Siciliana | Presto
Suita na lutnie F-dur 1006a
Preludio | Loure | Gavotte en Rondeau | Menuet I & II | Bourrée | Gigue
Suita na lutnie C-dur BWV 1007
(w oryginale na wiolonczele solo)
Prelude | Allemande | Courante | Sarabande | Menuets 1 & 2 | Gigue
Suita na lutnie a-moll BWV 1008
(w oryginale na wiolonczele solo)
Prelude | Allemande | Courante | Sarabande | Menuets 1 & 2 | Gigue
Suita na lutnie D-dur BWV 1012
(w oryginale na viole pomposa)
Prelude | Allemande | Courante | Sarabande | Gavottes 1 & 2 | Gigue.
